A Study of The Urban Voids Phenomenal in Bangkok: Case Study of Rattanakosin

Abstract

Urban transformation over the past 30–40 years has led to rapid, unregulated expansion or urban sprawl, causing the decline of historic cores through population displacement, fragmented land use, and underutilized spaces. These urban voids—abandoned, neglected, or in-between spaces—disrupt the social and spatial fabric of traditional communities. This study examines such voids within Rattanakosin, Bangkok’s historic center, which faces growing pressure from modern urban development.

The objective of this research is to examine the characteristics, typologies, and contributing factors behind the emergence of urban voids that are not fully utilized in terms of their physical or functional potential. The methodology integrates a literature review to establish theoretical and analytical frameworks, field surveys, spatial mapping, and accessibility analysis through the Space Syntax technique. Additionally, site-specific observations and behavioral analyses were conducted, followed by an evaluation of spatial quality using Jan Gehl’s 12 Quality Criteria (1971).

The findings classify of urban voids in Rattanakosin are categorized into three types: (1) within land plots, (2) within building blocks, and (3) within community-level zones. Each type reflects distinct spatial and functional conditions shaped by physical form, land use, safety, and accessibility. Revitalization requires context-specific design strategies to reintegrate these spaces into the urban fabric and improve overall livability.

การเปลี่ยนแปลงของพื้นที่เมืองในช่วง 30–40 ปีที่ผ่านมา สะท้อนแนวโน้มของการขยายตัวเมืองอย่างรวดเร็วและไร้ทิศทาง (Urban Sprawl) ซึ่งส่งผลให้เขตเมืองดั้งเดิมต้องเผชิญกับความเสื่อมโทรม การโยกย้ายของประชากร และการใช้ประโยชน์ที่ดินที่ไม่สอดคล้องกับศักยภาพของพื้นที่ นำไปสู่การเกิดพื้นที่ว่างในรูปแบบต่างๆที่ส่งผลกระทบกับชุมชนอาศัยเดิม ทำให้เกิดความเสื่อมโทรม เช่น พื้นที่รกร้าง และพื้นที่ที่ถูกละเลย งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาลักษณะ รูปแบบและปัจจัยที่ส่งผลให้เกิดพื้นที่ว่างที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์อย่างเต็มศักยภาพ (Urban Voids) ในเขตกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งเป็นบริเวณเมืองเก่าที่มีความสำคัญทั้งในเชิงประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และโครงสร้างเมือง โดยตั้งอยู่ท่ามกลางแรงกดดันจากการขยายตัวของเมืองสมัยใหม่

การศึกษานี้ทำการวิเคราะห์พื้นที่ว่างที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์อย่างเต็มศักยภาพ (Urban Voids) ทั้งในเชิงกายภาพและการใช้งาน ผ่านการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ร่วมกับการสำรวจพฤติกรรมการใช้งานของผู้คนในพื้นที่ โดยใช้ระเบียบวิธีที่ประกอบด้วย การทบทวนวรรณกรรมเพื่อสร้างกรอบแนวคิดและเครื่องมือวิจัย การสำรวจภาคสนาม การจัดทำผังแผนที่ และการวิเคราะห์โครงข่ายการเข้าถึงด้วยเทคนิค Space Syntax รวมถึงการสังเกตพฤติกรรมการใช้พื้นที่และประเมินคุณภาพพื้นที่ด้วยเกณฑ์ 12 ประการของ Jan Gehl (1971)

ผลการศึกษาพบว่า พื้นที่ว่างที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์อย่างเต็มศักยภาพ (Urban Voids) ภายในเขตรัตนโกสินทร์สามารถจำแนกตามตำแหน่งที่ตั้งได้ 3 ประเภท ได้แก่ พื้นที่ว่างตามรูปแปลงที่ดิน พื้นที่ว่างในกลุ่มอาคาร และพื้นที่ว่างในย่านชุมชน โดยแต่ละประเภทมีลักษณะเฉพาะและปัจจัยการเกิดที่แตกต่างกัน ซึ่งเป็นผลมาจากความซับซ้อนของเงื่อนไขด้านกายภาพ การใช้งาน ความปลอดภัย และการเข้าถึง ทั้งนี้ แนวทางการออกแบบเมืองเพื่อฟื้นฟูพื้นที่ว่างเหล่านี้ จำเป็นต้องตอบสนองต่อลักษณะและข้อจำกัดเฉพาะของแต่ละประเภท เพื่อให้สามารถพัฒนาพื้นที่ให้กลับมาเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างเมือง และส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชนได้อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน